Từ câu chuyện Yên Tử: Khi báo chí cần “soi sáng” thay vì “soi mói” cá nhân

Những tranh luận gần đây quanh Di sản văn hóa thế giới Yên Tử không chỉ phản ánh những nhạy cảm giữa chuẩn mực văn hóa và lối sống hiện đại, mà còn đặt ra một trăn trở với những người làm báo: Nên lựa chọn vai trò nào – trở thành “tòa án dư luận” hay là một chủ thể phân tích, giải thích và định hướng nhận thức xã hội một cách tỉnh táo?

Những “vùng giao thoa” và ranh giới mong manh

Vụ việc cô gái mặc bikini chụp ảnh tại khu vực chân núi Yên Tử đã gây tranh cãi gay gắt, khi nhiều ý kiến cho rằng hành động này phản cảm và thiếu tôn trọng không gian văn hóa – tâm linh. Dù có quan điểm bênh vực về quyền tự do cá nhân vì đây thuộc không gian resort Legacy Yên Tử, phần lớn dư luận vẫn chỉ trích lối sống “check-in bất chấp”, đồng thời đặt ra vấn đề về ranh giới giữa sự gợi cảm và chuẩn mực ứng xử nơi tôn nghiêm.

           Cô gái mặc bikini chụp ảnh dưới chân núi Yên Tử gây tranh cãi. Ảnh: Internet

Nếu chỉ dừng lại ở việc lên án nữ du khách để thỏa mãn sự bức xúc của người dân, báo chí rất dễ trượt khỏi vai trò định hướng xã hội, trở thành một phần của “hiệu ứng đám đông” – nơi cảm xúc lấn át lý trí, và một cá nhân bị đặt dưới áp lực phán xét vượt quá bản chất sự việc.

Báo chí không nên chỉ là chiếc gương phản chiếu sự phẫn nộ, mà phải là lăng kính phân tích. Thay vì “soi mói” một cá nhân để câu tương tác, báo chí cần “soi sáng” bằng cách giải thích bối cảnh, giúp công chúng phân định rõ các chuẩn mực ứng xử tại từng khu vực cụ thể của di sản. Bên cạnh hệ thống chùa, am, tháp mang đậm dấu ấn Phật giáo Trúc Lâm, khu vực này còn bao gồm các dịch vụ du lịch, nghỉ dưỡng do Công ty Cổ phần Phát triển Tùng Lâm khai thác nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của du khách. Chính sự tồn tại song song giữa không gian tâm linh và không gian dịch vụ đã tạo ra những “vùng giao thoa” về chuẩn mực ứng xử.

Một bộ trang phục có thể hoàn toàn không phù hợp trong khu vực hành lễ, nhưng lại được xem là bình thường tại bể bơi nằm trong không gian nghỉ dưỡng. Vấn đề nằm ở chỗ: ranh giới giữa các không gian này không phải lúc nào cũng được nhận diện rõ ràng, đặc biệt với du khách không am hiểu sâu về văn hóa địa phương và với cả người dân địa phương, đôi khi cũng khó chấp nhận.

Trong bối cảnh đó, việc quy kết một hành vi là “lệch chuẩn” hay “khó chấp nhận” nếu không đi kèm với giải thích cụ thể về bối cảnh dễ dẫn đến cách hiểu đơn giản hóa, thậm chí phiến diện. Báo chí, thay vì khẳng định nhanh chóng đúng – sai, cần làm rõ những lớp nghĩa phức tạp đằng sau mỗi hiện tượng.

Trách nhiệm đa chiều trong việc bảo vệ di sản

Câu chuyện tại Yên Tử cũng cho thấy rằng trách nhiệm không thể chỉ đặt lên vai một cá nhân hay một nhóm người.

Các đơn vị vận hành du lịch hoàn toàn có thể chủ động hơn trong việc đưa ra khuyến nghị về trang phục, hành vi tại từng khu vực. Ban quản lý di sản cũng cần xây dựng những bộ quy tắc ứng xử rõ ràng, dễ tiếp cận, đặc biệt đối với du khách quốc tế.

Khi các chuẩn mực được truyền đạt minh bạch, những “lệch pha” trong ứng xử sẽ giảm đi đáng kể. Khi đó, vai trò của báo chí không còn là phản ánh vấn đề hay xử lý hậu quả, mà là góp phần phòng ngừa thông qua việc lan tỏa nhận thức.

Hướng tới một nền báo chí kiến tạo

                                        Bình yên nơi chùa Đồng – Yên Tử. Ảnh: Internet

Một câu chuyện cá nhân được đặt dưới tiêu đề giật gân, đi kèm những ngôn từ mang tính kết tội, sẽ làm định hình cảm xúc đám đông theo hướng tiêu cực. Trong thời đại mạng xã hội, hiệu ứng lan truyền có thể khiến một sự việc nhỏ bị khuếch đại, đẩy cá nhân liên quan vào tình thế bị chỉ trích trên diện rộng. Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: liệu việc “lên án mạnh mẽ” có thực sự giúp bảo vệ giá trị di sản, hay chỉ tạo ra một dạng “trừng phạt xã hội” mang tính cảm tính?

Một nền báo chí kiến tạo không chạy theo những làn sóng phẫn nộ nhất thời, mà tập trung vào việc xây dựng nhận thức đạo đức, chuẩn mực chung. Thay vì biến một cá nhân thành “tâm điểm chỉ trích”, báo chí có thể biến mỗi sự việc thành một cơ hội để chúng ta cùng nhìn lại cách ứng xử với di sản. 

Và bảo vệ di sản không chỉ là bảo vệ những hòn đảo hay những ngôi chùa, mà là bảo vệ cách con người ứng xử với nhau trong không gian di sản đó. Trong hành trình đó, báo chí nên là “người soi sáng” – giúp công chúng hiểu đúng, hiểu sâu – hơn là một “quan tòa” vội vã đưa ra phán xét. Chỉ khi làm được điều này, những giá trị của di sản như Yên Tử mới thực sự được gìn giữ và lan tỏa một cách bền vững trong đời sống hiện đại.

                                                                                                                   Chu Thanh Hương